Όταν η επιστήμη οφείλει να προηγείται της δημόσιας κρίσης

Άρθρο γνώμης

Με αφορμή τη δημόσια συζήτηση για την τραγωδία των Τεμπών

Υπάρχουν θέματα για τα οποία η σιωπή δεν είναι αδιαφορία. Είναι επιλογή ευθύνης.

Η τραγωδία των Τεμπών ήταν για μένα ένα από αυτά.

Όλα αυτά τα χρόνια επέλεξα συνειδητά να μην τοποθετηθώ δημόσια, παρά το γεγονός ότι η ιδιότητά μου ως πραγματογνώμονα με έφερνε συχνά αντιμέτωπη με ερωτήματα και συζητήσεις γύρω από τις τεχνικές πτυχές της υπόθεσης.

Δεν το έκανα, όχι γιατί δεν είχα άποψη και φυσικά όχι γιατί φοβήθηκα να εκφραστώ.

Το έκανα γιατί πίστευα πως, όσο μια τόσο σοβαρή υπόθεση βρισκόταν σε εξέλιξη, όφειλα να σεβαστώ πρωτίστως τις οικογένειες που έχασαν τους ανθρώπους τους, τους τραυματίες που συνεχίζουν να ζουν με τις συνέπειες εκείνης της νύχτας και τη διαδικασία της επιστημονικής διερεύνησης, η οποία απαιτεί χρόνο, ψυχραιμία και τεκμηρίωση.

Σήμερα, με την ίδια ταπεινότητα και τον ίδιο σεβασμό, αισθάνομαι ότι μπορώ να καταθέσω ορισμένες σκέψεις μου.

Όχι για να υποκαταστήσω το έργο της Δικαιοσύνης ή των συναδέλφων που έχουν αναλάβει τη διερεύνηση της συγκεκριμένης υπόθεσης, αλλά για να μοιραστώ την οπτική ενός ανθρώπου που υπηρετεί επί 21 χρόνια την ιδιότητα του πραγματογνώμονα φορτίων και έχει μάθει ότι η επιστήμη δεν ξεκινά ποτέ από το συμπέρασμα.

Ξεκινά πάντοτε από τα στοιχεία.

Η επιστήμη δεν επιβεβαιώνει πεποιθήσεις. Τις δοκιμάζει.

Σε κάθε σοβαρό ατύχημα υπάρχει ένας θεμελιώδης κανόνας, τουλάχιστον με αυτόν πορεύομαι όλα αυτά τα χρόνια...

• Πρώτα συλλέγονται τα δεδομένα.

• Έπειτα διατυπώνονται οι πιθανές υποθέσεις.

• Στη συνέχεια αξιολογούνται όλες οι εναλλακτικές εξηγήσεις και μόνο όταν ολοκληρωθεί αυτή η διαδικασία μπορούν να εξαχθούν ασφαλή συμπεράσματα.

Η σειρά αυτή δεν είναι τυπική αλλά ουσιαστική.

Αν την αντιστρέψουμε, δεν κάνουμε πραγματογνωμοσύνη, αναζητούμε απλώς στοιχεία που επιβεβαιώνουν αυτό που ήδη πιστεύουμε και αυτό αποτελεί μία από τις πιο επικίνδυνες παγίδες κάθε διερεύνησης.

Η πραγματογνωμοσύνη δεν είναι τηλεοπτικό πάνελ

Τα τελευταία χρόνια παρακολουθήσαμε μία πρωτοφανή δημόσια συζήτηση γύρω από τεχνικά ζητήματα εξαιρετικής πολυπλοκότητας.

Όροι της επιστήμης πέρασαν στην καθημερινή ειδησεογραφία, υποθέσεις εργασίας παρουσιάστηκαν πολλές φορές ως σχεδόν βέβαια συμπεράσματα, ερωτήματα μετατράπηκαν σε απαντήσεις πριν ακόμη ολοκληρωθεί η αξιολόγησή τους.

Σε μια δημοκρατική κοινωνία, ο δημόσιος διάλογος είναι απαραίτητος. Όμως ο δημόσιος διάλογος δεν μπορεί να υποκαταστήσει την επιστημονική διερεύνηση. Η τεχνική ανάλυση ενός σύνθετου συμβάντος δεν γίνεται μέσα από τηλεοπτικά παράθυρα, αποσπασματικά βίντεο ή αναρτήσεις στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Γίνεται μέσα από αυτοψίες, μετρήσεις, εργαστηριακές αναλύσεις, αξιολόγηση φυσικών δεδομένων και συνεκτίμηση όλων των διαθέσιμων στοιχείων.

Και αυτό απαιτεί χρόνο...Και, κυρίως, απαιτεί επιστημονική πειθαρχία.

Σε κάθε υπόθεση με τόσο έντονο κοινωνικό ενδιαφέρον, είναι αναμενόμενο να διατυπώνονται διαφορετικές απόψεις.

Η διατύπωση μιας επιστημονικής υπόθεσης είναι θεμιτή, η παρουσίασή της όμως ως βεβαιότητας, πριν ολοκληρωθεί η διερεύνηση, δεν είναι. Και εδώ η ευθύνη όσων διαθέτουν δημόσιο λόγο είναι τεράστια.

Πολιτικοί. Μέσα ενημέρωσης. Επιστήμονες. Τεχνικοί σύμβουλοι.

Όλοι οφείλουν να διαχωρίζουν με απόλυτη σαφήνεια τι αποτελεί υπόθεση, τι ένδειξη και τι αποδεδειγμένο γεγονός γιατί όταν οι διαχωριστικές αυτές γραμμές θολώνουν, δεν πλήττεται μόνο η ποιότητα της δημόσιας συζήτησης αλλά και η εμπιστοσύνη των πολιτών προς τους θεσμούς.

Η επιστήμη δεν μπορεί και δεν πρέπει να λειτουργεί υπό την πίεση της κοινής γνώμης

Ως πραγματογνώμονας έχω μάθει να σέβομαι απόλυτα τη Δικαιοσύνη.

Έχω μάθει όμως και κάτι ακόμη...Ότι η επιστήμη χρειάζεται την ανεξαρτησία της όπως και η Δικαιοσύνη.

Σε υποθέσεις με τόσο έντονη κοινωνική και πολιτική φόρτιση, η δημόσια πίεση μπορεί να είναι τεράστια.

Λογικό... Η κοινωνία ζητά απαντήσεις. Οι οικογένειες ζητούν δικαίωση. Τα μέσα ενημέρωσης ζητούν εξελίξεις. Οι πολιτικοί καλούνται να τοποθετηθούν και όλα αυτά είναι απολύτως κατανοητά.

Εκείνο όμως που δεν πρέπει ποτέ να χαθεί είναι η ψυχραιμία της επιστημονικής διαδικασίας.

Η Δικαιοσύνη οφείλει να απονέμεται μέσα στις δικαστικές αίθουσες, με βάση τα αποδεικτικά στοιχεία και την εφαρμογή του νόμου και όχι μέσα από τα λεγόμενα «κοινωνικά δικαστήρια», ούτε υπό την πίεση της επικαιρότητας ή των δημόσιων αντιδράσεων.

Η εμπιστοσύνη στους θεσμούς ενισχύεται όταν οι αποφάσεις τους είναι τεκμηριωμένες και αιτιολογημένες, ακόμη κι όταν δεν ικανοποιούν τις προσδοκίες όλων.

Οι οικογένειες αξίζουν την αλήθεια και όχι την πιο "βολική" εκδοχή της.

Δεν μπορώ ούτε να φανταστώ τον πόνο ενός ανθρώπου που έχασε το παιδί του και δεν θεωρώ ότι οποιοσδήποτε μπορεί να κρίνει τον τρόπο με τον οποίο κάθε οικογένεια διαχειρίζεται το πένθος και την ανάγκη της για απαντήσεις.

Αυτό που οφείλουμε όλοι, όμως, είναι να διασφαλίσουμε ότι οι απαντήσεις αυτές θα βασίζονται σε πραγματικά δεδομένα. Όχι σε υποθέσεις. Όχι σε εικασίες. Όχι σε πολιτικές σκοπιμότητες.

Η αλήθεια μπορεί να είναι σύνθετη, μπορεί να είναι δύσκολη, μπορεί ακόμη και να ανατρέψει όσα πολλοί πίστευαν μέχρι σήμερα!

Αλλά μόνο η αλήθεια μπορεί να αποδώσει πραγματική δικαιοσύνη.

Στα 21 χρόνια ως πραγματογνώμονας, δεν συνάντησα ποτέ δύο πανομοιότυπες υποθέσεις. Συνάντησα όμως έναν κοινό κανόνα.

Κάθε φορά που κάποιος πίστεψε ότι γνώριζε την απάντηση πριν ολοκληρωθεί η έρευνα, κινδύνεψε να οδηγηθεί σε λανθασμένα συμπεράσματα.

Η επιστήμη απαιτεί ταπεινότητα, υπομονή και το θάρρος να αλλάξεις γνώμη όταν τα στοιχεία σε οδηγούν αλλού. Και αυτό δεν είναι αδυναμία. Είναι η ουσία της επιστημονικής σκέψης.

Ως πραγματογνώμονας δεν με ενδιαφέρει ποιο συμπέρασμα θα δικαιώσει τη μία ή την άλλη πλευρά. Με ενδιαφέρει ποιο συμπέρασμα μπορεί να αντέξει στον έλεγχο των στοιχείων, της επιστήμης και της Δικαιοσύνης.

Γιατί η επιστήμη δεν έχει πολιτική ταυτότητα, δεν έχει κομματική προτίμηση, δεν υπηρετεί αφηγήματα...

και δεν πρέπει.

Υπηρετεί μόνο την αλήθεια και αυτό οφείλει.

Απέναντι σε μια τραγωδία όπως αυτή των Τεμπών, η αλήθεια δεν είναι απλώς μια επιστημονική υποχρέωση, είναι το ελάχιστο που οφείλουμε στους ανθρώπους που χάθηκαν, στις οικογένειές τους και σε μια κοινωνία που δικαιούται να γνωρίζει τι πραγματικά συνέβη.